موارد انحلال شرکت های اشخاص ( تضامنی، نسبی و شرکت مختلط غیرسهامی )

انحلال شرکت به منزله پایان عمر آن است، در این مقاله به بررسی موارد انحلال شرکت های اشخاص می پردازیم.

موارد انحلال

موارد انحلال شرکت های اشخاص عبارت اند از : 1) انحلال بر اساس اراده شرکا؛ 2) انحلال به سبب از بین رفتن یکی از عناصر شرکت ؛ 3) انحلال مبتنی بر دلایل موجه و انحلال به سبب وضعیت یکی از شرکا.

الف) انحلال ناشی از اراده شرکا

همان طور که شرکا با اراده شرکت تجاری را ایجاد می کنند، می توانند با اراده آن را منحل کنند.

چنانچه تمام شرکا موافق باشند، انحلال قبل از موعد شرکت کاملاَ مجاز است. این یک قاعده کلی است که شرکا را مجاز می کند بدون نیاز به رجوع به دلایل قانونی دیگر، شرکت را منحل کنند. مع ذلک، برای انحلال شرکت لازم نیست تمامی شرکا به آن توافق کنند، بلکه هر گاه یکی از آن ها نیز بخواهد قرارداد شرکت را فسخ کند و شرکت برای مدت معین تشکیل نشده باشد، شرکت منحل اعلام می گردد.( بند ” د” ماده 136 و مواد 161 و 189 ق.ت) . مع ذلک، انحلال شرکت به تحقق شرایط منعکس در ماده 137 منوط است که مقرر کرده است در صورتی فسخ یکی از شرکا موثر در انحلال خواهد بود که 1) حق فسخ به موجب اساسنامه از او سلب نشده باشد ؛ 2) فسخ ناشی از قصد رساندن ضرر به شرکا نباشد؛ 3) درخواست فسخ به صورت کتبی شش ماه قبل از فسخ به شرکا اعلام شده باشد؛ 4) اگر موافق اساسنامه باید سال به سال به حساب های شرکت رسیدگی شود، فسخ باید در موقع ختم محاسبه سالانه باشد، تا زیانی به اشخاص ثالث وارد نشود.

ب) انحلال به سبب از بین رفتن یکی از عناصر شرکت

انحلال شرکت، به اسباب زیر از این موارد است :

1- وقتی تعداد شرکا به هر دلیل از دو نفر ( شخص ) کمتر می شود، مثل وقتی که پدر و فرزندی شریک شرکتند و پدر فوت می کند و فرزند تنها وارث اوست. چون مالکیت مشاع از بین می رود، چیزی که لازمه تحقق شرکت و باقی ماندن آن به این عنوان باشد، دیگر وجود ندارد ؛

2- هر گاه نوع شرکت از طرف قانون گذار کشور حذف شود، شرکت منحل می شود؛ مثل حذف شرکت های سهامی سابق که به موجب قانون تجارت 1311 به وجود آمده بودند اما به موجب لایحه قانونی مصوب 1347 راجع به شرکت های سهامی عام و خاص، از سیستم قانون گذاری ایران محو شدند ؛

3- انقضای موضوع شرکت نیز عامل انحلال است. موضوع شرکت، هم به مفهوم مجموعه اموالی است که شرکاا برای تشکیل شرکت در میان گذاشته اند و هم به معنی فعالیتی است که شرکت برای انجام آن ایجاد شده است( حمل و نقل، خرید و فروش کالا، حق العمل کاری و غیره ) . البته موضوع شرکت معمولاَ چنان وسیع معین می شود که فعالیت های مختلفی را دربرمی گیرد تا اگر فعالیتی حذف شد، شرکت منحل نشود؛

4- انقضای مدت شرکت در صورتی به انحلال شرکت منجر می شود که برای شرکت مدتی معین شده باشد و قبل از انقضای آن، شرکا مدت شرکت را تمدید نکرده باشند؛

5- ورشکستگی شرکت نیز یکی از علل انحلال شرکت است. از آنجا که شرکت از تاریخ صدور حکم ورشکستگی، از دخالت در اموال خود ممنوع است ( ماده 418 ق.ت ) قانون، ورشکستگی را موجب انحلال آن تلقی کرده است. البته طلبکاران شرکت می توانند با دخالت مدیر تصفیه، که طبق مقررات راجع به ورشکستگی عمب می کند، با شرکت قرارداد ارفاقی منعقد کنند، و در این صورت شرکت می تواند به کار و حیات خود ادامه دهد.

ج) انحلال مبتنی بر دلایل موجه

هر یک از شرکا می تواند در صورتی که دلایل موجهی داشته باشد، از دادگاه صالح صدور حکم انحلال شرکت را تقاضا کند. ( ماده 136 ق.ت ) . تشخیص موجه بودن دلایل ارائه شده متقاضی انحلال، با دادگاه است و قانون مصادیق آن را معین نکرده است. این است که دلیل موجه می تواند امری باشد که ادامه کار شرکت را دشوار و شرکت را با زیان مداوم همراه کند یا امری که موجب ناسازگاری شدید میان شرکاست و قابل حل نیست.

حق شرکا به درخواست انحلال به دلایل موجه از حقوق اساسی آنهاست و بنابراین قابل اسقاط در شرکتنامه یا ااساسنامه یا به طرقی دیگر نیست. انحلال شرکت از زمانی آغاز می شود که حکم قطعی دادگاه در خصوص آن صادر شده باشد.

البته برای جلوگیری از سوء استفاده شرکا از این حق فسخ که به پایان دادن به حیات شرکت منجر می شود و ممکن است اتفاقاَ درآمد زایی بالایی هم داشته باشد، قانون گذار پیش بینی کرده است اگر ” دلایل انحلال منحصراَ مربوط به شریک یا شرکای معینی باشد، محکمه می تواند به تقاضای سایر شرکا، به جای انحلال، حکم اخراج آن شریک یا شرکای معین را بدهد “. ( تبصره ذیل ماده 136 ق.ت ).

د) انحلال به سبب وضعیت یکی از شرکا

همان طور که می دانیم، در شرکت های اشخاص، شخصیت شریک دارای اهمیت است. از این رو قانون گذار فوت، حجر و عجز شریک از پرداخت دیون شخصی اش را ، تحت شرایطی موجب انحلال شرکت تلقی کرده است.

فوت یا حجر یکی از شرکای ضامن، موجب انحلال شرکت است، مگر آنکه شرکای باقی مانده و قائم مقام شریک متوفی بر بقای شرکت توافق کنند.( مواد 136، 139، 161 و 181 ق.ت) رضایت بر بقا می تواند صریح باشد ویا می تواند به این صورت باشد که شرکای باقی مانده بر بقای شرکت توافق کنند و قائم مقام متوفی ظرف یک ماه از تاریخ فوت، رضایت یا عدم رضایت خود را به بقای شرکت به طور کتبی اعلام نکند. سکوت او، در این فرض، دلیل رضایت او تلقی می شود. در چنین فرضی، او در نفع و ضرر شریک سهیم خواهد بود؛ لیکن اگر ظرف همان مهلت عدم رضایت خود به بقای شرکت را اعلام کند، فقط در سود سهیم خواهد شد.

عجز شریک ضامن از پرداخت دیون شخصی اش نیز ممکن است موجب انحلال شرکت شود. در این خصوص، باید بین فرضی که شریک عاجز از پرداخت دیون تاجر است با فرضی که تاجر نیست، تفکیک قائل شد.

اگر شریک تاجر باشد، برای او حکم ورشکستگی صادر می شود. هر گاه مدیر تصفیه شریک ورشکسته کتباَ انحلال شرکت را تقاضا کند و با گذشت شش ماه از تقاضای مزبور، شرکت مدیر تصفیه شریک ورشکسته را از تقاضای انحلال منصرف نکرده باشد ( ماده 138 ق.ت )، شرکت منحل خواهد شد. انصراف زمانی میسر خواهد بود که مدیر تصفیه قانع شود ادامه حیات شرکت تضامنی به مصلحت طلبکاران شریک ورشکسته است . هر گاه دیگر شرکای شرکت تضامنی نخواهند شرکت منحل شود، می تواند سهم شریک از شرکت را ارزیابی و به مدیر تصفیه تسلیم کنند. به این ترتیب، شریک ورشکسته از شرکت خارج می شود. ( ماده 131 ق.ت )

و اما اگر شریک ورشکسته شخصاَ تاجر نباشد، حکم ورشکستگی شریک را نمی توان صادر کرد و چون ورشکستگی یکی از شرکا مصداق ندارد، حکم ورشکستگی شرکت را نیز نمی توان صادر کرد. مع ذلک، اگر طلبکاران شخصی شریک نتوانند طلب خود را ازدارایی شخص شریک و یا از منافع شرکتی که او در آن شریک است به دست آورند، می توانند انحلال شرکت را تقاضا کنند، مشروط به اینکه ظرف شش ماه این تقاضا را مطرح کنند. سایر شرکای شرکت البته می توانند مادام که حکم نهایی انحاتا شرکت صادر نشده، با پرداخت طلب طلبکاران تا حدود ارزش سهم الشرکه شریک مدیون، یا با جلب رضایت طلبکاران شریک به طریق دیگر، از انحلال شرکت جلوگیری کنند. ( ماده 129 ق.ت ) سایر شرکا می توانند سهم شریک مدیون را از دارایی شرکت نقداَ پرداخت کنند و شریک را از شرکت خارج کنند. ( ماده 131 ق. ت )

در هر حال، فوت یا حجر یا ورشکستگی شرکای بامسئولیت محدود در شرکت مختلط غیرسهامی موجب انحلال شرکت نمی شود.

ثبت شرکت در ایران